ابو القاسم سلطانى
91
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
Code - 2320 كوكا Erythroxylon coca Lamk . درختچهاى است بوته مانند ، هميشه سبز ، با شاخههاى قرمز قهوهاى و سبز روشن به ارتفاع 3 - 1 متر از خانواده Erythroxylaceae كه بومى امريكاى جنوبى است و به حالت وحشى در پرو و بوليوى مىرويد به علاوه در بسيارى از نواحى مانند كلمبيا ، برزيل ، پرو ، بليوى ، شيلى ، آرژانتين ، جاوه ، سيلان ، سريلانكا ، بمبئى و كلكته در ارتفاعات 500 تا 2000 مترى پرورش داده مىشود . گياه داراى دو واريته مىباشد : 1 - كوكاى بليوى Var . bolivi كه به انگليسى Humuco coca , Bolivian coca 2 - كوكاى پرو Var . novd - granatensis كه به انگليسى Truxillo coca , Peruvian coca ناميده مىشوند . در هر دو واريته برگها متناوب ، ساده بيضوى ، نوكتيز و دمبرگ كوچك مىباشد . درازاى برگ واريته بوليوى 5 / 2 تا 5 / 7 سانتيمتر و پهنا 4 - 5 / 1 سانتيمتر و برگهاى واريته پر و سبز خرمائىرنگ به درازاى 3 تا 6 سانتيمتر و پهنا 1 تا 2 سانتيمتر مىباشد . در اين برگها دو رگبرگ جانبى كاذب تقريبا موازى رگبرگ و سطحى مشاهده مىشود . بوى برگ مانند بوى برگ چاى ، با طعم تلخ و قابض مىباشد . سطح فوقانى برگ سبزتر از سطح برگ تحتانى است . گل كوچك ، نر و ماده ، تقريبا سفيدرنگ داراى 5 كاسبرگ ، 5 گلبرگ آزاد و 10 پرچم مىباشد كه در قاعده به هم متصل مىباشند . ميوه شفت ، به رنگ قرمز و محتوى يك دانه است . تاريخچه : نام علمى جنس گياه از دو واژه Xylon به معنى چوب و Erytros يعنى قرمز تركيب شده و نام عربى خشب الاحمر به همين مناسبت به گياه داده شده است . از 500 سال بعد از ميلاد به عنوان يك مخدر مذهبى مورد استفاده بوده است . در بليوى و پرو برگهاى كوكا نقش مهمى را در فرهنگ و طب گياهى مردم بومى Aymara و Quechua بازى مىكند . در قرن دوازدهم در پرو استفاده از آن منحصر به روساى قبيله و جادوگران بود و حتى به عنوان بت پرستش مىشد . در قرن شانزدهم اسپانيولىها برگهاى كوكا را به سرخپوستان پرو مىدادند تا بتوانند ساعتهاى متمادى به استخراج طلا از معادن مشغول باشند ، معدنچيان بوليوى با وجود پرداخت مقدار بسيار ناچيزى دستمزد از برگهاى كوكا به عنوان محرك استفاده مىكنند . به منظور استفاده بيشتر از نيروهاى كارگران در سال 1870 توسط انگليسىها به هند و در سال 1914 به سيلان برده شد .